شاخک های بینی که به آنها توربینه هم گفته می‌شود، ساختارهایی در دیواره کناری داخل بینی هستند که به صورت برجستگی هایی در داخل راه هوایی بینی دیده می شوند. آنها در واقع برجستگی های استخوانی هستند که به وسیله لایه های مخاطی پوشانده می شوند و به عنوان یک بافت برای هدایت بهتر جریان هوای ورودی به کار می روند و نقش به سزایی در گرم و مرطوب‌کردن هوای تنفسی دارند.
عواملی هستند که سبب بزرگ شدن و تورم شاخک های بینی می شوند و در نتیجه این امر سبب مسدود شدن راه تنفسی بیمار و بروز اختلالات تنفسی می شود. علت بزرگ و متورم شدن شاخک ها در این شرایط این است که جریان خون بیشتری وارد آنها شود تا بتوانند با عفونت مبارزه کنند.
انواع شاخک های بینی
در هر حفره بینی، سه شاخک (فوقانی، میانی و تحتانی) قرار دارد .شاخک های میانی و تحتانی شاخک های اصلی هستند که به طور طبیعی بزرگ و کوچک می شوند. این شاخک‌ها گاهی به‌طور غیرطبیعی، بزرگ شده و سبب انسداد بینی می‌شوند و مشکلاتی مثل صدای تودماغی و خشک‌شدن گلو را برای بیمار ایجاد می‌کنند.
- شاخک فوقانی بینی: شاخک فوقانی در بالای دو شاخک میانی و تحتانی قرار دارد و در مقایسه با آنها کوچکتر است.
- شاخک میانی بینی: این دسته از شاخک‌ها در میان شاخک تحتانی و فوقانی قرار دارد. هنگام سرما خوردگی شاخک‌های درونی بینی متورم و بزرگ‌تر از حالت عادی می‌شوند تا با عفونت‌های ایجاد شده مقابله کنند. همچنین زمانی که مبتلا به حساسیت می‌شوید، شاخک‌ها بزرگ خواهند شد.
- شاخک تحتانی بینی: پایین‌ترین شاخک‌ها، شاخک تحتانی است. در صورت بزرگ و متورم شدن شاخک‌های تحتانی مسیر هوایی و راه‌های تنفسی مسدود خواهد شد.
اخک وسطی و تحتانی بینی هوای ورودی را گرم، مرطوب و آماده برای ورود به شش‌ها می‌کنند. شاخک‌ها دارای مژک‌های بسیار ریزی هستند که از ورود ذرات ریز، ویروس، گرد و غبار و عفونت به شش‌ها پیشگیری می‌کنند. شاخک‌های درونی بینی با اینکار از بدن محافظت می‌کنند. و یک محیط مناسب برای گلبول‌های سفید فراهم می‌سازند.
عوامل تورم شاخک های بینی
- سرماخوردگی
- عفونت
- آلرژی
- پولیپ
- انحراف تیغه میانی بینی
بزرگی غیرطبیعی شاخک ها یا ناشی از وضعیت استخوانی شاخک (انحراف تیغه میانی بینی) و یا ناشی از تورم مخاط شاخک (آلرژی و …) می باشد. اگر اسکلت استخوانی شاخک بزرگ باشد یا نحوه قرارگیری آن به‌گونه‌ای باشد که راه هوایی را تنگ کند باید با جراحی، قسمتی از این استخوان برداشته شود و اگر علت، تورم مخاط شاخک باشد، پزشک علاوه بر درمان دارویی، با اقداماتی مانند: کوترکردن یا سوزاندن شاخک و یا با استفاده از امواج رادیویی مقداری از حجم مخاط را کم کرده و مسیر راه هوایی بیمار را باز می کند.
وظایف شاخک های بینی
- گرم کردن هوای تنفس شده قبل از رسیدن به ریه ها
- حفظ بدن در مقابل عفونت و آلرژن هایی که با هوای تنفسی وارد بینی می شوند.
- جمع آوری باکتری هایی به نام لیزوزیم برای مبارزه با عفونت
تشخیص بزرگی شاخک های بینی
در بسیاری از موارد بیماران بزرگی شاخک های بینی خود را با پولیپ بینی اشتباه گرفته و با تصور اینکه به پولیپ بینی مبتلا هستند به پزشک مراجعه می کنند، در حالی که پزشک به راحتی و با معاینه داخل بینی بیمار، بزرگ شدن شاخک های بینی او را تشخیص می دهد. همچنین در بعضی موارد این تشخیص با کمک اشعه ایکس و عکسبرداری صورت می گیرد.
روش‌های اصلاح و جراحی شاخک‌های بینی
شاخک‌های بینی (توربین‌ها) ساختارهای استخوانی با پوشش مخاطی هستند که نقشی کلیدی در گرم، مرطوب و تصفیه‌کردن هوای تنفسی ایفا می‌کنند. همچنین گیرنده‌های حسی موجود در بخش جلویی شاخک تحتانی، به مغز پیام جریان هوای آزاد را ارسال می‌کنند. زمانی که این شاخک‌ها به‌صورت مادرزادی، بر اثر آلرژی، انحراف تیغه بینی یا التهاب مزمن به‌طور دائمی بزرگ شوند، مسیر تنفس مسدود شده و اصلاح آنها ضرورت می‌یابد.
اصلاح شاخک‌ها با روش‌های کم‌تهاجمی
- استفاده از اسید یا لیزر سطحی: در روش‌های قدیمی‌تر، استفاده از مواد سوزاننده (مانند اسید) یا لیزر روی سطح شاخک باعث تخریب مژک‌های تنفسی و بافت مخاطی ارزشمند بینی می‌شد که با عوارضی چون خشکی بینی همراه بود.
- لیزر و رادیوفرکانسی زیرمخاطی (RF): در روش‌های نوین، پروب لیزر یا امواج رادیوفرکانسی به زیر لایه مخاطی هدایت می‌شود. در این شیوه، حجم بافت‌های زیرین بدون کوچک‌ترین آسیب به پوشش مخاطی و مژک‌های محافظ کاهش می‌یابد.
جراحی توربینوپلاستی
توربینوپلاستی روش جراحی استاندارد برای کاهش حجم و اصلاح فرم شاخک‌هاست، بدون آنکه ساختار حیاتی آنها از بین برود. در گذشته از جراحی «توربینکتومی» (برداشتن کامل شاخک) استفاده می‌شد؛ اما امروزه این عمل منسوخ و پرعارضه شناخته می‌شود، زیرا برداشتن کامل شاخک‌ها به ایجاد «سندرم بینی خالی» و خشکی مفرط، درد و دلمه‌بستن مداوم مجاری تنفسی منجر می‌شود.
این جراحی بر اساس ناحیه درگیر به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود:
توربینوپلاستی شاخک تحتانی
شاخک تحتانی شایع‌ترین عامل انسداد راه هوایی بینی است. این جراحی می‌تواند یک‌طرفه یا دوطرفه باشد و غالباً به روش «رزکسیون زیرمخاطی» انجام می‌شود؛ به این ترتیب که بخشی از بافت استخوانی یا نسج نرمِ زیر مخاط تراشیده و برداشته شده و پوشش مخاطی تا حد ممکن حفظ می‌گردد.
توربینوپلاستی شاخک میانی
بزرگی شاخک میانی اغلب به دلیل پدیده‌ای موسوم به «کونکا بولوزا» یا هوادار شدن استخوان شاخک رخ می‌دهد. در این حالت، جراح با کمک ابزارهای پیشرفته آندوسکوپی، لایه خارجی (لترال) این استخوان هوادار را با ظرافت خارج می‌کند تا مسیر تهویه سینوس‌ها و تنفس باز شود.
اهمیت اصلاح شاخک‌ها در جراحی زیبایی بینی (رینوپلاستی)
در عمل رینوپلاستی معمولاً اسکلت کلی بینی کوچکتر می‌شود. به همین دلیل، چنانچه بیمار پیش از عمل حتی درجاتی از بزرگی شاخک‌ها را داشته باشد، فضای تنفسی وی پس از کوچک شدن بینی به‌شدت افت خواهد کرد. جراح موظف است حین عمل زیبایی، شاخک‌ها را نیز کوچک و جمع‌تر کند تا بعد از جراحی از عوارضی چون انسداد و تنگی نفس، تنفس صدادار حین خواب و تغییر لحن و تودماغی شدن صدا (هایپونازالیتی) جلوگیری به عمل آید.
اهداف درمان، عوارض و مراقبت‌های پس از عمل
هدف اصلی: بازگرداندن ظرفیت کامل جریان هوای ورودی به مجاری تنفسی، بهبود کیفیت خواب و رفع انسداد مداوم با حفظ حداکثری مخاط فیزیولوژیک بینی.
دوران بهبودی و مراقبت‌ها:
- عوارض شایع و موقت: احساس احتقان (گرفتگی بینی)، درد خفیف، کوفتگی و ترشحات آغشته به خون کاملاً طبیعی است و با داروهای مسکن و ضدالتهاب کنترل می‌شود.
- طول دوره احتقان: به دلیل ورم بافت پس از جراحی، احساس کیپ بودن بینی معمولاً بین ۴ تا ۵ هفته ادامه داشته و سپس به‌تدریج برطرف می‌گردد.
- دستورالعمل‌ها: استفاده منظم از سرم‌های شست‌وشوی استریل بینی (سالین) جهت جلوگیری از تشکیل دلمه، مصرف دقیق آنتی‌بیوتیک‌ها و خودداری از فین کردن پرفشار در تسریع روند بهبود بسیار تأثیرگذار است.
بدون دیدگاه