آفت دهان از آن دست مشکلاتی است که شاید ماهی یک از ما می‌آید و زندگی روزمره را مختل می‌کند؛ دردی که هنگام خوردن، نوشیدن و حتی حرف زدن خودنمایی می‌کند. با وجود شیوع بسیار بالای آن، پرسش‌های زیادی درباره این زخم‌های دهانی بی‌پاسخ می‌ماند: چرا برخی افراد دائماً دچار آن می‌شوند و برخی دیگر هرگز؟ پاسخ به این سؤال ساده نیست، چراکه بروز آفت معمولاً نتیجه تعامل پیچیده‌ای میان عوامل ژنتیکی، سبک زندگی، رژیم غذایی و شرایط روحی است.
در ادامه این مقاله، ابتدا تعریف دقیق و انواع مختلف آفت دهان آفت دهان را بررسی می‌کنیم، سپس به سراغ مهم‌ترین عاملرک‌های زمینه‌ساز عود آن می‌رویم و در نهایت راه‌های علمی درمان و پیشگیری مؤثر را مرور خواهیم کرد. شناخت این محرک‌ها به شما کمک می‌کند نه‌تنها علت آفت خود را پیدا کنید، بلکه با اتخاذ عادات درست، از بروز مجدد آن جلوگیری کنید و بدون نگرانی، سلامت مخاط دهان خود را حفظ نمایید.
آفت دهان چیست؟
آفت دهان زخم‌های سطحی، کوچک و دردناکی است که بر روی بافت نرم داخل دهان ایجاد می‌شود؛ معمولاً درون گونه‌ها، لب‌ها، پایین لثه و سطح زبان. این ضایعات ظاهری گرد یا بیضی دارند، با لبه‌های قرمز ملتهب، و مرکزی سفید، زرد یا خاکستری که از نظر ظاهری کاملاً با تبخال (که بیشتر در لبه‌ی خارجی لب ظاهر می‌شود و واگیردار است) متفاوت است. آفت کاملاً غیرمسری است و از طریق بزاق، تماس یا استفاده مشترک از ظروف منتقل نمی‌شود، بنابراین هیچ نگرانی از بابت سرایت آن به اطرافیان وجود ندارد.
این زخم‌ها می‌توانند در هر سنی بروز کنند اما در نوجوانان و جوانان شایع‌تر معمولاً در گروه بیشتر از مردان دیده می‌شوند. آفت‌ها معمولاً در گروه‌های کوچک یا به‌صورت تکی ایجاد می‌شوند و اغلب طی هفت تا چهارده روز بدون باقی گذاشتن جای زخم بهبود می‌یابند. با این حال، شدت درد و تکرار عود آن‌ها بسته به نوع آفت (کوچک، بزرگ یا شکل تبخالی) و وضعیت سیستم ایمنی فرد متفاوت است؛ برخی افراد تنها سالی یک‌بار و برخی دیگر به‌طور مداوم و دردناک با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
علل و محرک‌های اصلی آفت دهان
علت آفت دهان در همه افراد یکسان نیست و معمولاً مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیه‌ای و ایمنی در ایجاد آن نقش دارند. در برخی افراد، یک محرک مشخص مانند آسیب داخل دهان باعث بروز آفت می‌شود؛ درحالی‌که در دیگران، چند عامل مانند استرس، کمبود مواد مغذی یا بیماری زمینه‌ای هم‌زمان اثر می‌گذارند.
آسیب‌های فیزیکی و مکانیکی
آسیب‌های جزئی به بافت داخل دهان می‌توانند زمینه ایجاد آفت را فراهم کنند. گاز گرفتن تصادفی گونه یا زبان، برخورد با لبه تیز دندان، استفاده از دندان مصنوعی نامناسب و تماس مداوم براکت‌های ارتودنسی با مخاط دهان از عوامل شایع هستند. همچنین مسواک زدن با فشار زیاد یا استفاده از مسواک زبر ممکن است با ایجاد خراش‌های کوچک، احتمال بروز آفت را افزایش دهد.
عوامل روانی و ایمنی
استرس، اضطراب و کمبود خواب از محرک‌هایی هستنداب و کمبود خواب از محرک‌هایی هستند ارتباط دارند. فشارهای عصبی می‌توانند بر عملکرد سیستم ایمنی و روند ترمیم بافت‌ها تأثیر بگذارند. در برخی افراد نیز واکنش غیرطبیعی یا بیش‌ازحد سیستم ایمنی نسبت به سلول‌های مخاط دهان، باعث ایجاد التهاب و شکل‌گیری آفت می‌شود.
کمبودهای ویتامینی و تغذیه‌ای
کمبود بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی ممکن است با بروز مکرر یا شدید آفت همراه باشد. کمبود ویتامین B12، فولات، آهن و روی از مهم‌ترین مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. کم‌خونی ناشی از کمبود آهن نیز می‌تواند توانایی بدن برای ترمیم بافت‌ها را کاهش دهد. در صورت تکرار آفت، پزشک ممکن است برای بررسی این کمبودها آزمایش خون تجویز کند؛ بااین‌حال، مصرف خودسرانه مکمل‌ها توصیه نمی‌شود.
حساسیت‌های غذایی و شیمیایی
برخی مواد غذایی مانند مرکبات، گوجه‌فرنگی، فلفل، ادویه‌های تند و خوراکی‌های بسیار اسیدی ممکن است در افراد حساس باعث تحریک یا تشدید درد آفت شوند. این مواد الزاماً علت اصلی آفت نیستند، اما می‌توانند زخم موجود را تحریک کنند یا احتمال عود آن را افزایش دهند. همچنین در بعضی افراد، سدیم لوریل سولفات (SLS) موجود در برخی خمیردندان‌ها و محصولات بهداشت دهان ممکن است باعث تحریک مخاط و افزایش دفعات آفت شود.
بیماری‌های زمینه‌ای سیستمیک
در مواردی که آفت‌ها به‌طور مکرر، شدید یا طولانی‌مدت ایجاد می‌شوند، احتمال وجود یک بیماری زمینه‌ای نیز باید بررسی شود. بیماری‌های گوارشی مانند سلیاک، بیماری کرون و کولیت اولسراتیو، بیماری بهجت، برخی بیماری‌های خودایمنی و اختلالات تضعیف‌کننده سیستم ایمنی می‌توانند با زخم‌های دهانی همراه باشند. البته وجود آفت به‌تنهایی به معنای ابتلا به این بیماری‌ها نیست؛ اما اگر زخم‌ها همراه با علائمی مانند اسهال مزمن، کاهش وزن، تب، درد مفاصل یا زخم‌های پوستی و تناسلی باشند، مراجعه به پزشک ضروری است.
روش‌های درمان و تسکین آفت دهان
بیشتر آفت‌های دهان بدون درمان خاص و طی حدود یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، روش‌های مختلفی برای کاهش درد، کم‌کردن التهاب و آسان‌تر شدن غذا خوردن وجود دارد. انتخاب روش مناسب به اندازه، تعداد و شدت آفت‌ها بستگی دارد.
درمان‌های خانگی و طبیعی
قرقره آب‌نمک: نصف قاشق چای‌خوری نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کنید و روزانه چند بار در دهان بچرخانید. محلول را قورت ندهید.
محلول جوش شیرین: مقدار کمی جوش شیرین را در آب حل کرده و برای شست‌وشوی دهان استفاده کنید. از مصرف مستقیم یا غلیظ آن خودداری کنید، زیرا ممکن است مخاط دهان را تحریک کند.
عسل یا ژل آلوئه‌ورا: استفاده موضعی از مقدار کمی عسل یا ژل آلوئه‌ورای خوراکی و خالص ممکن است به تسکین موقت درد و التهاب کمک کند. شواهد مربوط به اثرگذاری این روش‌ها محدود است و نباید جایگزین درمان پزشکی شوند.
کمپرس یخ: قرار دادن نباید جایگزین درمان پزشکی شوند.
کمپرس یخ: قرار دادن درد و سوزش را کاهش دهد.
پرهیز از محرک‌ها: در دوران ابتلا، غذاهای تند، شور، اسیدی و بسیار داغ را کمتر مصرف کنید و از دست‌کاری زخم یا استفاده از مواد تحریک‌کننده روی آن بپرهیزید.
درمان‌های دارویی بدون نسخه
ژل‌ها و پمادهای موضعی حاوی ترکیبات بی‌حس‌کننده مانند بنزوکائین یا لیدوکائین می‌توانند درد را موقتاً کاهش دهند. این محصولات باید دقیقاً طبق دستور روی بسته‌بندی مصرف شوند و در کودکان خردسال، زنان باردار یا افراد حساس بهتر است پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت شود.
برخی دهان‌شویه‌های ضدالتهاب یا ضدعفونی‌کننده نیز ممکن است به کاهش ناراحتی و حفظ بهداشت دهان کمک کنند. دهان‌شویه‌های حاوی الکل می‌توانند سوزش را بیشتر کنند؛ بنابراین، در صورت تحریک زخم، استفاده از آن‌ها مناسب نیست. از قرار دادن آسپرین، الکل یا مواد ضدعفونی‌کننده قوی به‌صورت مستقیم روی آفت خودداری کنید.
درمان‌های تخصصی پزشکی
در آفت‌های شدید، بزرگ یا عودکننده، پزشک یا دندان‌پزشک ممکن است کورتیکواستروئید موضعی مانند تریامسینولون استوناید را تجویز کند. این دارو معمولاً با کاهش التهاب، درد و مدت‌زمان بهبود زخم را کمتر می‌کند و نباید بدون تشخیص پزشک، به‌ویژه در صورت احتمال عفونت قارچی یا ویروسی، مصرف شود.
اگر آفت‌ها به‌طور مکرر ایجاد شوند، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی برای بررسی کمبود آهن، ویتامین B12، فولات یا روی درخواست کند. مصرف مکمل‌ها تنها در صورت تأیید کمبود و با مقدار توصیه‌شده متخصص انجام می‌شود؛ زیرا مصرف خودسرانه برخی مکمل‌ها می‌تواند عوارض ایجاد کند. اگر زخم بیش از دو هفته باقی بماند، بسیار بزرگ یا دردناک باشد، یا همراه با تب و زخم‌های مکرر دیگر باشد، مراجعه پزشکی ضروری است.
راه‌های پیشگیری از عود مجدد آفت
پیشگیری از آفت همیشه امکان‌پذیر نیست، اما با شناسایی محرک‌ها و اصلاح عادت‌های روزمره می‌توان دفعات بروز آن را کاهش داد. داشتن رژیم غذایی متعادل، درمان کمبودهای تغذیه‌ای، رعایت بهداشت دهان و کنترل استرس از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.
- مصرف غذاهای متنوع و مغذی
- مصرف مکمل‌ها فقط طبق نظر پزشک
- انتخاب مسواک نرم
- استفاده از خمیردندان بدون SLS
- پرهیز از غذاهای تند و اسیدی
- کنترل استرس و خواب کافی
- رعایت منظم بهداشت دهان
- مراجعه دوره‌ای به دندان‌پزشک
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر آفت‌ها خودبه‌خود بهبود می‌یابند؛ اما بعضی نشانه‌ها می‌توانند بیانگر شدت بیشتر زخم یا وجود یک مشکل زمینه‌ای باشند. اگر آفت طولانی شود، به‌طور مکرر بازگردد یا با علائم عمومی همراه باشد، بهتر است برای تشخیص دقیق و دریافت درمان مناسب به پزشک یا دندان‌پزشک مراجعه کنید.
- ماندگاری زخم بیش از دو هفته
- بزرگ یا بسیار دردناک بودن آفت
- بروز تب یا ضعف شدید
- تورم غدد لنفاوی
- دشواری در بلع غذا یا مایعات
- عود مکرر و پی‌درپی آفت
- ایجاد هم‌زمان زخم‌های پوستی یا تناسلی
بدون دیدگاه