سیستم ایمنی بدن انسان، مجموعه‌ای پیچیده از سازوکارها و اجزاست که وظیفه‌ای بسیار مهم بر عهده دارد. این سیستم سلول‌ها و مولکول‌های خودی را از عوامل بیگانه تشخیص می‌دهد و به‌طور کلی، از بدن در برابر میکروارگانیسم‌ها دفاع می‌کند. سیستم ایمنی مانند سدی مانع ورود ویروس‌ها و باکتری‌ها به بدن می‌شود و در صورت نفوذ آن‌ها، برای شناسایی و مقابله با عوامل مهاجم واکنش نشان می‌دهد.
پوست، اسید معده، آنزیم لیزوزیم، گلبول‌های سفید و اجزای دیگر، همگی در عملکرد سیستم ایمنی بدن نقش دارند. بخشی از این سیستم از بدو تولد و به‌صورت مادرزادی وجود دارد و بخش دیگری در طول زندگی و بر اثر مواجهه با ویروس‌ها، باکتری‌ها و عوامل بیماری‌زا شکل می‌گیرد. سیستم ایمنی برخی از این عوامل را به خاطر می‌سپارد؛ بنابراین، در صورت مواجهه دوباره با همان عامل بیماری‌زا، می‌تواند سریع‌تر واکنش نشان دهد و از بدن در برابر آن محافظت کند.
بخش اولیه سیستم ایمنی بدن (خط مقدم دفاع)
سیستم ایمنی ذاتی یا اولیه، نخستین سد دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زاست که در بدو تولد وجود دارد. این بخش از اجزای زیر تشکیل شده است:
نقش حفاظتی پوست
پوست نقش کلیدی در محافظت از کل بدن در برابر حمله ویروس‌ها و باکتری‌ها ایفا می‌کند. همچنین چربی و تعریق سطح پوست، محیطی اسیدی ایجاد می‌کنند که می‌تواند مانع رشد برخی باکتری‌ها شود؛ به همین دلیل، پوست یکی از سدهای مهم دفاعی بدن به‌شمار می‌رود.
لایه‌های مخاطی و اسید معده
در بخش‌هایی از بدن که مسیر احتمالی ورود عوامل بیگانه هستند، موانع دفاعی ویژه‌ای تعبیه شده است:
- مخاط بینی: از آنجا که دستگاه تنفسی یکی از راه‌های اصلی ورود عوامل بیماری‌زا است، مژک‌های موجود در مخاط بینی نقش مهمی دارند؛ این مژک‌ها عوامل بیگانه را به دام می‌اندازند و به حرکت آن‌ها به سمت انتهای حلق کمک می‌کنند تا از بدن دفع شوند.
- اسید معده: دستگاه گوارش نیز مسیر دیگری برای ورود باکتری‌هاست. اسید معده با ترشح اسید، به تخریب باکتری‌های واردشده اقدام نموده و آن‌ها را برای دفع از بدن آماده می‌کند.
بخش ثانویه سیستم ایمنی بدن
در این مرحله، بخش‌های مختلف درونی بدن به ورود باکتری‌ها، ویروس‌ها و دیگر عوامل بیماری‌زا واکنش نشان می‌دهند. در ادامه، برخی از واکنش‌های سیستم ایمنی بدن را بررسی می‌کنیم.
دفاع سیستم ایمنی بدن با گلبول‌های سفید
یکی از مهم‌ترین سازوکارهای دفاعی بدن، فعالیت گروهی از گلبول‌های سفید به نام فاگوسیت‌ها است. این سلول‌ها میکروب‌ها و عوامل بیگانه را می‌بلعند و تجزیه می‌کنند. در این فرایند، عامل خارجی به‌وسیله بخش‌های انعطاف‌پذیر گلبول سفید، که می‌توانند تغییر شکل دهند و به‌صورت پای کاذب عمل کنند، احاطه می‌شود. سپس عامل بیگانه به داخل سلول کشیده می‌شود و آنزیم‌های موجود در لیزوزوم‌ها به تجزیه و نابودی آن کمک می‌کنند.
دفاع سیستم ایمنی بدن با واکنش التهابی
التهاب یکی از واکنش‌های دفاعی بدن در برابر آسیب یا ورود عوامل بیگانه است و معمولاً در محل زخم یا عفونت دیده می‌شود. در این فرایند، موادی مانند هیستامین آزاد می‌شوند و رگ‌های خونی را گشادتر می‌کنند. در نتیجه، جریان خون در ناحیه آسیب‌دیده افزایش می‌یابد.
سپس گلبول‌های سفید با عبور از دیواره رگ‌ها، که به این فرایند دیاپدز گفته می‌شود، به محل آسیب می‌رسند و با عوامل بیگانه مقابله می‌کنند. التهاب ممکن است باعث تورم، قرمزی و افزایش دمای موضعی در ناحیه آسیب‌دیده شود.
دفاع سیستم ایمنی بدن با واکنش دمایی
یکی دیگر از واکنش‌های بدن در جریان مقابله با ویروس‌ها، باکتری‌ها و دیگر عوامل بیماری‌زا، افزایش دمای بدن یا تب است. تب در برخی شرایط می‌تواند فعالیت یا تکثیر بعضی از عوامل بیماری‌زا را محدود کند.
بااین‌حال، گاهی عوامل بیماری‌زا از سدهای دفاعی اولیه عبور می‌کنند و به بخش‌های داخلی بدن می‌رسند. در این مرحله، علاوه بر ماکروفاژها، گروه دیگری از گلبول‌های سفید به نام لنفوسیت‌ها وارد عمل می‌شوند. لنفوسیت‌ها در ایمنی اختصاصی نقش دارند و به بدن کمک می‌کنند تا در برابر عوامل بیگانه واکنش هدفمندتری نشان دهد.
لنفوسیت‌های دفاعی سیستم ایمنی بدن چیستند؟
لنفوسیت‌ها از سلول‌های بنیادی موجود در مغز استخوان منشأ می‌گیرند. این سلول‌ها در مراحل اولیه رشد، نابالغ هستند و طی فرایند تکامل، توانایی شناسایی عوامل بیگانه، میکروب‌ها و باکتری‌ها را به دست می‌آورند.
لنفوسیت‌ها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: لنفوسیت‌های B و لنفوسیت‌های T. لنفوسیت‌های B در مغز استخوان بالغ می‌شوند و لنفوسیت‌های T پس از تولید در مغز استخوان، برای بلوغ به غده تیموس می‌روند. این سلول‌ها در خون و لنف گردش می‌کنند و در بخش‌هایی مانند گره‌های لنفی، لوزه‌ها، طحال و بافت‌های لنفاوی دیگر نیز حضور دارند.
عوامل تضعیف‌کننده سیستم ایمنی بدن
عوامل گوناگونی ممکن است بر عملکرد سیستم ایمنی بدن اثر بگذارند یا توان دفاعی آن را کاهش دهند. برخی از این عوامل عبارت‌اند از:
- استفاده طولانی‌مدت از برخی داروها؛ بعضی داروها می‌توانند عملکرد سیستم ایمنی را کاهش دهند.
- ابتلا به بیماری‌های نقص ایمنی، از جمله عفونت HIV که در صورت پیشرفت و درمان‌نشدن می‌تواند به ایدز منجر شود.
- برخی بیماری‌های خونی، مانند کم‌خونی، سرطان خون و میلوفیبروز؛ میلوفیبروز نوعی اختلال در مغز استخوان است.
- ابتلا به سرطان و دریافت برخی درمان‌ها، از جمله شیمی‌درمانی.
- ابتلا به دیابت یا بیماری قند.
- نداشتن طحال؛ طحال ممکن است به دلایل مختلف آسیب ببیند و از بدن خارج شود یا در موارد نادر، فرد به‌صورت مادرزادی فاقد آن باشد.
- اختلال در عملکرد کلیه‌ها و تجمع مواد زائد در بدن.
- برخی بیماری‌های اسکلتی و عضلانی.
- کمبود برخی ویتامین‌ها، از جمله ویتامین C.
- ابتلا به آلرژی و مصرف بیش‌ازحد شیرینی‌جات و مواد قندی.
- مصرف دخانیات و الکل.
کاهش تعداد گلبول‌های سفید خون می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در وضعیت دفاعی بدن باشد؛ بااین‌حال، تفسیر این موضوع به نوع گلبول سفید، میزان کاهش و شرایط فرد بستگی دارد. اگر تعداد گلبول‌های سفید کاهش یافته باشد، توانایی بدن برای مقابله با برخی عفونت‌ها ممکن است کمتر شود و احتمال ابتلا به بیماری افزایش یابد.
بدون دیدگاه